Tướng Giáp: Không có chiến tranh, chắc tôi vẫn làm nghề giáo!

Tôi về chỉ có một ngày dành cho mình quyền muốn làm gì thì làm. Tôi chọn tới thăm một cơ quan lưu trữ, cụ thể là Lưu trữ Quốc gia Hoa Kỳ, mà trụ sở trung tâm nằm trong một khu đại học đẹp tại Maryland, phía trong sát vạch địa giới của Thủ đô nước Mỹ. Tôi muốn một lần nữa soát lại thư mục về Đội Con Nai (the Deer Team), do OSS, tiền thân của CIA, lập ra vào cuối chiến tranh thế giới II.

Vào giữa tháng Bảy 1945, Đội Con Nai nhảy dù xuống Tân Trào, má»™t xã nằm ở địa giá»›i giữa Tuyên Quang và Thái Nguyên. Má»™t tháng sau, ngày 14/8, Tân Trào là địa Ä‘iểm nhóm họp Quốc dân Đại há»™i toàn Việt Nam, ra quyết định giành chính quyền từ tay Nhật bằng tổng khởi nghÄ©a trên toàn quốc – chính là cuá»™c cách mạng tháng Tám, thá»±c tế diá»…n ra hầu nhÆ° không đổ máu. Nhiều năm sau, ở Washington tôi thường hy vọng sẽ dùng kỹ thuật số để nâng chất lượng của những tấm ảnh trắng – Ä‘en nguyên bản chụp từ 1945, trong má»™t thÆ° mục lÆ°u trữ tôi từng xem xét nhiều lần.

DÆ°á»›i đây là quy tắc tra cứu tài liệu lÆ°u trữ của tôi và bí quyết “khám phá”: soi tất tật mọi thứ!

Một cơ quan lưu trữ đâu phải là thư viện, nơi sách báo có thư mục, có số của nó. Hơn nữa, lưu trữ giống như một căn phòng ít người tới trong một tòa nhà cổ nơi một dòng họ sống hàng trăm năm. Nhưng trong một hộp đầy bụi, một hậu duệ có thể chợt thấy, lọt giữa hai tờ của một cuốn sổ có mùi mốc là tấm ảnh thời niên thiếu của người mẹ của mình. Vì nguyên cớ này, khi tới một cơ quan lưu trữ, tôi thường rà soát kỹ từng trang của từng tư liệu, từng cuốn sách, bài báo, bản báo cáo, hay cuốn sách mỏng. Tôi mở từng hình vẽ, từng bản đồ. Tôi soát xét cả hai mặt của từng tấm ảnh. Tôi để ý mọi chi tiết.

Bạn luôn bất ngờ là cái bạn tìm thấy thường không phải là cái bạn đang tìm.

Bởi vậy, tôi Ä‘ang tận hưởng “ngày nghỉ” của mình trong nắng, chiếu qua cá»­a sổ cuốn của tòa LÆ°u trữ Quốc gia Hoa Kỳ, tay khẽ lật các trang hồ sÆ¡ của Đội Con Nai. Rồi bá»—ng nhận thấy, kẹp ở giữa hai trang giấy khổ thông dụng, là má»™t tấm danh thiếp nhỏ, cỡ bằng những tấm danh thiếp thường dùng hôm nay. Má»™t tấm thiếp in giản Ä‘Æ¡n, đã vàng Ä‘i do năm tháng, hằn vế xÆ°á»›c do đính bằng kim vào các tÆ° liệu, má»™t cách làm trÆ°á»›c khi ta sá»­ dụng ghim để kẹp tài liệu. NhÆ°ng trên đó có dòng chữ in đậm: VO NGUYEN GIAP và dòng viết nghiêng “Bá»™-trưởng Bá»™ Ná»™i-Vụ”, và “Home minister” viết bằng má»±c xanh da trời. Rồi con dấu cấp nhà nÆ°á»›c má»±c đỏ, và má»™t thông Ä‘iệp viết tay, vá»›i chữ ký của ông Giáp đằng sau tấm danh thiếp này. Ôi, quả là má»™t “gia tài”!

Tôi bắt đầu đọc thông điệp trên tấm danh thiếp.

“Oh, MÆ¡ xi Æ¡ Buu (M. Buu)!!”, tôi buá»™t miệng, làm những người tra cứu khác ngẩng lên nhìn tôi.

Sao tôi lại không nhận thấy tấm danh thiếp này trước kia? Sao tôi có thể bỏ qua một sự việc quan trọng như vậy.

Chắc “M Buu” trên danh thiếp này là Tạ Quang Bá»­u, má»™t trong những nhà toán học, nhà vật lý học sáng chói nhất của Việt Nam trong thế ká»· XX, cÅ©ng là má»™t nhà hoạt Ä‘á»™ng chính của phong trào HÆ°á»›ng đạo sinh ở Huế. Tốt nghiệp đại học Sorbone và cÅ©ng từng tu nghiệp tại Oxford, ông Bá»­u có má»™t số năm dạy học ở Huế, rồi trở thành Bá»™ trưởng Quốc phòng (giữa 1947 – giữa 1948). Ông giữ chức Bá»™ trưởng Đại học và Trung học chuyên nghiệp (cuối 1965 – giữa 1976). Điều lạ nhất vá»›i tôi, khi nhìn tấm thiếp được lÆ°u hành khoảng 1945 hay 1946, là cảm nhận má»™t trá»› trêu của lịch sá»­: năm 1954, thứ trưởng Quốc phòng Tạ Quang Bá»­u thay mặt cho Đại TÆ°á»›ng Giáp, Tổng tÆ° lệnh Quân Ä‘á»™i nhân dân Việt Nam, ký Hiệp định Geneva!

NhÆ°ng tôi phải chắc được là “M. Buu” trên tấm danh thiếp chính là Tạ Quang Bá»­u đã.

Khi quay về Hà Ná»™i, tôi đến thăm hàng xóm của mình: ông Phạm Hồng CÆ° và phu nhân – bà Đặng Thị Hạnh. Bà Hạnh, má»™t giáo sÆ° văn học Pháp, là em của phu nhân Đại tÆ°á»›ng Võ Nguyên Giáp. Từng là má»™t trong những người chắp bút cho TÆ°á»›ng Giáp thời chống Mỹ, Hồng CÆ° tiếp tục cá»™ng tác vá»›i Văn phòng Đại tÆ°á»›ng nhiều năm, sau khi ông về hÆ°u khoảng giữa những năm 90. 2/9/1945, chÆ°a đầy 20 tuổi, Hồng CÆ° có mặt trong lá»±c lượng tá»± vệ chiến đấu, giữ an ninh cho Lá»… đọc Tuyên ngôn Ä‘á»™c lập tại quảng trường Ba Đình. Tôi mở máy tính cho hai ông bà xem tấm danh thiếp lÆ°u trên màn hình.

“á»’, hay nhỉ”, hai ông bà đồng thanh.

Tôi có nhiều câu hỏi. Tôi đã nhận biết được chữ ký ông Giáp trên mặt sau của tấm danh thiếp. NhÆ°ng muốn được chắc chắn, tôi hỏi: “Thông Ä‘iệp trên tấm các này do tay ông Giáp viết?”

“Chắc chắn”, họ trả lời ngay.

“NhÆ°ng văn bản tiếng Anh này khá chuẩn. Có chắc Võ Nguyên Giáp đã viết thông Ä‘iệp này? Hay ai đó chắp bút tiếng Anh, rồi ông Giáp chép lại?”

“Không đâu”, bà Hạnh nói ngay, “Ông Giáp biết tiếng Anh khá thạo, đặc biệt có thể viết bằng tiếng Anh chuẩn. Rất chuẩn! Đây chính là thông Ä‘iệp của ông ấy. Thời ấy không ai viết giúp ông ấy đâu”.

“Vậy thì, ‘M. Buu’ phải chăng là ông Tạ Quang Bá»­u?”

“Chắc chắn nhÆ° vậy”, Hồng CÆ° đáp.

“NhÆ°ng làm sao biết được?”. Tôi gạn hỏi. Tôi thường làm việc vá»›i các cá»±u chiến binh Việt Nam, họ luôn cho tôi được “hỏi khó” để đảm bảo Ä‘á»™ chính xác của các sá»± kiện, và nhân vật lịch sá»­.

“Tôi từng được làm việc vá»›i Tạ Quang Bá»­u má»™t số năm”, tÆ°á»›ng Hồng CÆ° kể, ông chỉ sang cá»­a má»™t nhà gần đó, “Nhân tiện, bà (quả phụ) Tạ Quang Bá»­u hiện sống kề liền đây”. Sau đó ông chỉ phần trên của tấm danh thiếp, hiện trên màn hình máy tính của tôi, “NhÆ°ng phần chữ viết tay trên cùng của tấm thiếp không phải chữ của Võ Nguyên Giáp, mà là của Tạ Quang Bá»­u“.

“Ông chắc là nhÆ° thế?”

“Chắc chắn.”

“Thế còn”, tôi hỏi, “L’ancienne Hotel de la Residence Superieure’ (Trụ sở cÅ© của Tòa Khâm sứ Bắc Kỳ) nay ở đâu?”

“Tôi sẽ giải thích”, Hồng CÆ° đáp. “Hãy nhìn chữ viết tắt ‘C.P.N.D.L.T.V.N.’ ở dÆ°á»›i cùng tấm thiếp. Nó nghÄ©a là: Chính phủ Nhân dân Lâm thời Việt Nam”. Chúng ta không rõ ngày tháng của tấm thiếp. NhÆ°ng đây là thời kỳ quân Nhật còn đóng tại nÆ¡i nay là Phủ Chủ tịch. Chính phủ lâm thời đóng tại nÆ¡i nay ta gọi là Nhà Khách Chính phủ”.

“NghÄ©a là tòa Nhà khách trên đường Ngô Quyền?”, tôi hỏi “Bên kia đường, là khách sạn Metropole?”.

“Đúng vậy”, ông trả lời. “NhÆ°ng xem này. Thật thú vị. Có cả số máy Ä‘iện thoại trá»±c”.

“Thế còn người nhận”, tôi hỏi, “ông nghÄ© sao về ‘phái bá»™ quân sá»± Hoa Kỳ’?”

“Vâng, người nhận thiếp kèm giấy giá»›i thiệu này”, tÆ°á»›ng Hồng CÆ° đáp. “hẳn là Archimedes Patti, trưởng phái bá»™ Mỹ ở Hà Ná»™i. Patti là tác giả cuốn ‘Tại sao Việt Nam?’. Võ Nguyên Giáp lúc đó ở cÆ°Æ¡ng vị Bá»™ trưởng Ná»™i vụ, có chức trách giao thiệp vá»›i trưởng Ä‘oàn Mỹ”.

Chúng tôi bàn tiếp về thông Ä‘iệp và về niềm hy vọng tràn trề trong câu: “Chúng tôi sẽ rất biết Æ¡n phái bá»™ Hoa Kỳ về việc tạo Ä‘iều kiện cho ông Bá»­u làm việc cho tá»›i khi thiết lập được quan hệ chính thức (giữa hai quốc gia)”.

Tôi bị hút vào tấm danh thiếp.

Phần tưởng tượng trong não bá»™ của tôi luôn bận rá»™n vá»›i các câu hỏi và các hình dung có tính giả định: Võ Nguyên Giáp, Tạ Quang Bá»­u, Hồng CÆ°, và những người thuá»™c thời đại ấy, đã Ä‘i vào lịch sá»­ bằng việc tham gia vào cuá»™c Cách mạng tháng 8/1945 – nếu phe thá»±c dân không cố tình bẻ ghi hÆ°á»›ng tài năng của họ vào cuá»™c chiến 30 năm (1945 – 1975 giành Ä‘á»™c lập, thống nhất cho Việt Nam), họ sẽ chọn để cống hiến sức sống của mình cho nghiệp nào của xã há»™i dân sá»±?

Vào thời trẻ của má»—i người Việt, theo tôi, chắc ai cÅ©ng đã nghÄ© trở thành thầy – má»™t nghề được xem là nghề cao quý nhất ở Việt Nam – đất nÆ°á»›c chịu ảnh hưởng nặng của Đạo Khổng, vốn dÄ© nhấn mạnh sá»± học.

Khi còn trẻ, Võ Nguyên Giáp từng viết những bài báo chín chắn, nhờ khảo sát, nghiên cứu kỹ càng, thậm chí ông viết cả má»™t cuốn sách về chính trị kinh tế học. Hôm nay, ông vẫn là má»™t sá»­ gia lừng danh. Khi còn học tiểu học, Tạ Quang Bá»­u đã nổi tiếng tại Trường Quốc học Huế, do những sáng chế của mình. Lẽ ra ông Bá»­u đã khám phá hay phát minh được gì sau khi trở thành cá»­ nhân (nếu không có chiến tranh). Con của ông Hồng CÆ° nói cha mình lẽ ra đã trở thành thầy dạy toán (tôi thì nghÄ© – thầy dạy văn). Hôm nay, tÆ°á»›ng Hồng CÆ° kết hợp cả hai tài năng để viết về các sá»± kiện lịch sá»­: dùng những cảm xúc văn học kết nối vá»›i toán, để thể hiện mối liên hệ chÆ°a từng đề cập tá»›i, giữa những quan sát kỹ lưỡng vá»›i cách hành Ä‘á»™ng chính xác, hợp quy luật.

TÆ°á»›ng Giáp, trong suốt má»™t chiều dài của lịch sá»­ hiện đại, được ghi danh không chỉ nhÆ° má»™t danh tÆ°á»›ng thắng cả quân Pháp và quân Mỹ, mà còn nhÆ° má»™t tÆ°á»›ng soái vÄ© đại nhất của thế ká»· XX, và chắc là của lịch sá»­ nhân loại. NhÆ°ng còn má»™t sá»± thật Ä‘au lòng nữa, là cùng thời vá»›i tÆ°á»›ng Giáp, nhiều người thuá»™c thế hệ trẻ ở cả hai phía cuá»™c chiến, hoặc đã phải nằm xuống do chiến tranh, hoặc những năm đẹp nhất của tuổi xuân quên mình vì thời chiến…

Theo tôi, những mất mát nhÆ° thế kết tinh trong lời bình có phần nuối tiếc của tÆ°á»›ng Giáp: “Nếu không có chiến tranh, chắc tôi vẫn làm nghề giáo”.

Lady Borton (Hoa Kỳ)/ Lê Thành(dịch)

xalo.vn – News

Tướng Giáp: Không có chiến tranh, chắc tôi vẫn làm nghề giáo!